Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών – PCOS

Μπορεί να επηρεάζει:

• την περίοδο και την ωορρηξία
• τα επίπεδα των ανδρογόνων
• το δέρμα και την τριχοφυΐα
• τη γονιμότητα
• τον μεταβολισμό της γλυκόζης
• το σωματικό βάρος
• τη μακροπρόθεσμη υγεία

Δεν έχουν όλες οι γυναίκες με PCOS τα ίδια συμπτώματα και δεν απαιτείται να υπάρχουν όλα τα χαρακτηριστικά του συνδρόμου για να τεθεί η διάγνωση.

Ποια είναι τα Συμπτώματα του PCOS;

Τα συχνότερα συμπτώματα περιλαμβάνουν:

• ακανόνιστη περίοδο
• αραιές περιόδους
• μεγάλα διαστήματα χωρίς περίοδο
• απουσία ωορρηξίας
• δυσκολία επίτευξης εγκυμοσύνης
• αυξημένη τριχοφυΐα στο πρόσωπο ή το σώμα
• ακμή
• λιπαρότητα δέρματος
• αραίωση των μαλλιών
• αύξηση σωματικού βάρους ή δυσκολία απώλειας βάρους σε ορισμένες γυναίκες

Ωστόσο, μία γυναίκα μπορεί να έχει PCOS και να έχει φυσιολογικό σωματικό βάρος.

Πολυκυστικές Ωοθήκες και PCOS είναι το ίδιο;

Όχι.

Αυτό αποτελεί μία από τις συχνότερες παρανοήσεις γύρω από το σύνδρομο.

Η παρουσία πολλών μικρών ωοθυλακίων στις ωοθήκες κατά το υπερηχογράφημα ονομάζεται πολυκυστική μορφολογία ωοθηκών.

Η μορφολογία αυτή μπορεί να υπάρχει και σε γυναίκες που:

• έχουν φυσιολογική περίοδο
• κάνουν φυσιολογική ωορρηξία
• δεν εμφανίζουν υπερανδρογονισμό
• δεν έχουν PCOS

Επομένως, η διάγνωση του PCOS δεν τίθεται μόνο από ένα υπερηχογράφημα.

Πώς γίνεται η Διάγνωση του PCOS;

Στις ενήλικες γυναίκες η διάγνωση βασίζεται στην παρουσία τουλάχιστον δύο από τα ακόλουθα τρία χαρακτηριστικά, αφού αποκλειστούν άλλες παθήσεις που μπορούν να προκαλέσουν παρόμοια συμπτώματα:

1. Διαταραχή της Ωορρηξίας

Μπορεί να εκδηλώνεται ως:

• ακανόνιστη περίοδος
• αραιές περίοδοι
• μεγάλα διαστήματα χωρίς περίοδο
• απουσία ωορρηξίας

2. Υπερανδρογονισμός

Μπορεί να είναι:

Κλινικός, όπως:

• αυξημένη τριχοφυΐα
• ακμή
• ανδρογενετικού τύπου αραίωση των μαλλιών

ή

Βιοχημικός, όταν οι κατάλληλες εργαστηριακές εξετάσεις δείχνουν αυξημένα επίπεδα ανδρογόνων.

3. Πολυκυστική Μορφολογία των Ωοθηκών

Μπορεί να διαπιστωθεί με κατάλληλο υπερηχογραφικό έλεγχο.

Στις ενήλικες γυναίκες οι νεότερες διεθνείς οδηγίες επιτρέπουν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις τη χρήση της AMH ως εναλλακτικού δείκτη της πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών, αλλά όχι ως μοναδική εξέταση διάγνωσης του PCOS.

Όταν μία γυναίκα έχει ήδη διαταραχή του κύκλου και σαφή υπερανδρογονισμό, δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει και υπερηχογραφική εικόνα πολυκυστικών ωοθηκών για να τεθεί η διάγνωση.

Χρειάζεται Υπερηχογράφημα για να διαγνωστεί το PCOS;

Όχι πάντοτε.

Εάν υπάρχουν ήδη:

• διαταραχές ωορρηξίας ή χαρακτηριστικά ακανόνιστου κύκλου και
• κλινικός ή βιοχημικός υπερανδρογονισμός

η διάγνωση μπορεί να τεθεί χωρίς να απαιτείται η πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών ως τρίτο κριτήριο.

Το υπερηχογράφημα όμως παραμένει σημαντικό όταν χρειάζεται να αξιολογηθούν οι ωοθήκες, το ενδομήτριο ή άλλες πιθανές γυναικολογικές αιτίες των συμπτωμάτων.

Τι είναι η AMH και μπορεί να διαγνώσει το PCOS;

Η Anti-Müllerian Hormone – AMH παράγεται από τα μικρά ωοθυλάκια των ωοθηκών και συχνά βρίσκεται αυξημένη σε γυναίκες με PCOS.

Στις ενήλικες γυναίκες μπορεί, στο κατάλληλο διαγνωστικό πλαίσιο, να χρησιμοποιηθεί ως εναλλακτικός τρόπος εκτίμησης της πολυκυστικής μορφολογίας των ωοθηκών.

Ωστόσο:

η αυξημένη AMH από μόνη της δεν σημαίνει ότι μία γυναίκα έχει PCOS.

Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μοναδικό διαγνωστικό τεστ.

PCOS στην Εφηβεία

Η διάγνωση του PCOS στις έφηβες χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, επειδή τα πρώτα χρόνια μετά την εμμηναρχή μπορεί φυσιολογικά να υπάρχουν ακανόνιστοι κύκλοι και μεταβολές που μοιάζουν με PCOS.

Στην εφηβεία απαιτείται ουσιαστικά η παρουσία:

• επίμονης διαταραχής του κύκλου ανάλογα με τον χρόνο που έχει περάσει από την εμμηναρχή και
• κλινικού ή βιοχημικού υπερανδρογονισμού

αφού αποκλειστούν άλλες αιτίες.

Η υπερηχογραφική μορφολογία των ωοθηκών και η AMH δεν συνιστώνται για τη διάγνωση του PCOS στην εφηβεία, λόγω του αυξημένου κινδύνου υπερδιάγνωσης.

Ποιες άλλες Παθήσεις πρέπει να Αποκλειστούν;

Το PCOS αποτελεί διάγνωση που απαιτεί αποκλεισμό άλλων πιθανών αιτιών.

Ανάλογα με τα συμπτώματα μπορεί να χρειαστεί έλεγχος για:

• διαταραχές θυρεοειδούς
• υπερπρολακτιναιμία
• μη κλασική συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων
• άλλες ενδοκρινολογικές διαταραχές

Όταν ο υπερανδρογονισμός εμφανίζεται πολύ γρήγορα, είναι ιδιαίτερα έντονος ή επιδεινώνεται απότομα, απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση για σπανιότερες αιτίες.

PCOS και Ακανόνιστη Περίοδος

Η διαταραχή της ωορρηξίας αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του PCOS.

Οι περίοδοι μπορεί:

• να καθυστερούν συχνά
• να εμφανίζονται ανά μεγάλα χρονικά διαστήματα
• να απουσιάζουν για μήνες
• να είναι απρόβλεπτες

Η αντιμετώπιση δεν έχει στόχο μόνο να γίνει ο κύκλος πιο προβλέψιμος.

Η παρατεταμένη απουσία ωορρηξίας μπορεί να οδηγήσει σε παρατεταμένη οιστρογονική επίδραση στο ενδομήτριο χωρίς επαρκή προγεστερονική προστασία.

Για αυτό χρειάζεται να εξασφαλίζεται κατάλληλη ρύθμιση του κύκλου και προστασία του ενδομητρίου.

PCOS και Ενδομήτριο

Οι γυναίκες με PCOS έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης υπερπλασίας του ενδομητρίου και μακροπρόθεσμα, μεγαλύτερο σχετικό κίνδυνο καρκίνου του ενδομητρίου.

Ο απόλυτος κίνδυνος παραμένει χαμηλός και δεν συνιστάται προληπτικός έλεγχος του ενδομητρίου σε όλες τις γυναίκες με PCOS χωρίς ένδειξη.

Μεγαλύτερη προσοχή χρειάζεται ιδιαίτερα όταν υπάρχουν:

• μεγάλα χρονικά διαστήματα αμηνόρροιας
• αυξημένο σωματικό βάρος
• σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2
• επίμονη πάχυνση του ενδομητρίου

Η ρύθμιση του κύκλου και η κατάλληλη χρήση προγεσταγόνων όπου ενδείκνυται αποτελούν σημαντικά μέτρα προστασίας.

PCOS και Ινσουλινοαντίσταση

Το PCOS δεν αφορά μόνο τις ωοθήκες.

Πολλές γυναίκες παρουσιάζουν ινσουλινοαντίσταση, η οποία μπορεί να συμβάλλει τόσο στις μεταβολικές διαταραχές όσο και στη λειτουργία των ωοθηκών.

Οι γυναίκες με PCOS έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης:

• διαταραγμένης ανοχής στη γλυκόζη
• προδιαβήτη
• σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2

και ο κίνδυνος αυτός υπάρχει ακόμη και σε γυναίκες που δεν έχουν παχυσαρκία.

Τι Μεταβολικός Έλεγχος χρειάζεται;

Κατά τη διάγνωση πρέπει να αξιολογείται συνολικά η μεταβολική υγεία.

Μπορεί να περιλαμβάνει:

• σωματικό βάρος και BMI
• αρτηριακή πίεση
• λιπιδαιμικό προφίλ
• αξιολόγηση της γλυκόζης

Οι διεθνείς οδηγίες θεωρούν την καμπύλη γλυκόζης με 75 g γλυκόζης (OGTT) την ακριβέστερη εξέταση για την αξιολόγηση της γλυκαιμικής κατάστασης σε γυναίκες με PCOS.

Όταν δεν είναι εφικτή, μπορεί να χρησιμοποιηθεί γλυκόζη νηστείας ή HbA1c, γνωρίζοντας ότι έχουν μικρότερη διαγνωστική ακρίβεια.

Η αρτηριακή πίεση πρέπει επίσης να παρακολουθείται τακτικά, ενώ το λιπιδαιμικό προφίλ συνιστάται κατά την αρχική διάγνωση.

PCOS και Σωματικό Βάρος

Το PCOS μπορεί να εμφανιστεί σε οποιοδήποτε σωματικό βάρος.

Δεν είναι σωστό να θεωρείται ότι μία λεπτή γυναίκα δεν μπορεί να έχει PCOS.

Σε γυναίκες με αυξημένο σωματικό βάρος, ακόμη και σχετικά μικρή απώλεια βάρους μπορεί να βελτιώσει:

• τη μεταβολική υγεία
• την ωορρηξία
• τη σταθερότητα του κύκλου
• ορισμένα συμπτώματα υπερανδρογονισμού

Η αντιμετώπιση πρέπει να αποφεύγει το στιγματισμό του βάρους και να επικεντρώνεται στη συνολική μεταβολική υγεία.

Διατροφή και Άσκηση

Ο υγιεινός τρόπος ζωής αποτελεί βασικό μέρος της μακροχρόνιας αντιμετώπισης του PCOS.

Περιλαμβάνει:

• ισορροπημένη διατροφή
• τακτική σωματική δραστηριότητα
• περιορισμό της καθιστικής ζωής
• επαρκή ύπνο
• έλεγχο μεταβολικών παραγόντων κινδύνου

Δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη «δίαιτα PCOS» που να έχει αποδειχθεί ότι είναι η καλύτερη για όλες τις γυναίκες.

Η διατροφική προσέγγιση πρέπει να είναι βιώσιμη και εξατομικευμένη.

Πώς Αντιμετωπίζεται το PCOS;

Δεν υπάρχει μία θεραπεία κατάλληλη για όλες τις γυναίκες.

Η αντιμετώπιση εξαρτάται κυρίως από το ποιο είναι το πρόβλημα που θέλουμε να αντιμετωπίσουμε:

• ακανόνιστη περίοδο
• ακμή
• αυξημένη τριχοφυΐα
• μεταβολικές διαταραχές
• επιθυμία εγκυμοσύνης
• αυξημένο σωματικό βάρος

Ρύθμιση Περιόδου και Αντισυλληπτικό Χάπι

Σε γυναίκες που δεν επιθυμούν άμεσα εγκυμοσύνη, τα συνδυασμένα ορμονικά αντισυλληπτικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για:

• ρύθμιση του κύκλου
• έλεγχο της ακανόνιστης αιμορραγίας
• βελτίωση της ακμής
• μείωση της ανεπιθύμητης τριχοφυΐας
• προστασία του ενδομητρίου

Η επιλογή του κατάλληλου σκευάσματος γίνεται εξατομικευμένα με βάση το ιστορικό, τους παράγοντες κινδύνου και τις αντενδείξεις.

Μετφορμίνη και PCOS

Η μετφορμίνη δεν χρειάζεται να χορηγείται αυτόματα σε κάθε γυναίκα με PCOS.

Χρησιμοποιείται κυρίως όταν υπάρχουν μεταβολικές ενδείξεις, όπως αυξημένος κίνδυνος διαταραχής της γλυκόζης, ινσουλινοαντίσταση ή άλλοι μεταβολικοί παράγοντες.

Μπορεί επίσης σε επιλεγμένες περιπτώσεις να συμβάλλει στη βελτίωση της ωορρηξίας και της σταθερότητας του κύκλου.

Η απόφαση για τη χορήγησή της πρέπει να βασίζεται στο συνολικό κλινικό και μεταβολικό προφίλ της γυναίκας και όχι μόνο στη διάγνωση «PCOS».

Τριχοφυΐα και Ακμή

Η αντιμετώπιση της αυξημένης τριχοφυΐας μπορεί να περιλαμβάνει:

• ορμονική θεραπεία
• κατάλληλα επιλεγμένα αντιανδρογόνα σε συγκεκριμένες περιπτώσεις
• laser ή άλλες μεθόδους αποτρίχωσης

Η θεραπεία χρειάζεται χρόνο και συχνά απαιτούνται αρκετοί μήνες μέχρι να διαπιστωθεί ουσιαστική βελτίωση.

Η ακμή μπορεί επίσης να χρειάζεται συνδυασμένη γυναικολογική και δερματολογική αντιμετώπιση.

PCOS και Γονιμότητα

Το PCOS αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες ανωορρηκτικής υπογονιμότητας.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μία γυναίκα με PCOS δεν μπορεί να μείνει έγκυος.

Πολλές γυναίκες συλλαμβάνουν:

• αυτόματα
• μετά από βελτίωση της ωορρηξίας
• ή με κατάλληλη θεραπεία υπογονιμότητας

Εάν η κύρια αιτία της υπογονιμότητας είναι η ανωορρηξία και δεν υπάρχει άλλος παράγοντας υπογονιμότητας, η λετροζόλη αποτελεί σήμερα την πρώτη φαρμακευτική επιλογή για πρόκληση ωορρηξίας σύμφωνα με τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες.

Πριν από οποιαδήποτε θεραπεία γονιμότητας πρέπει να αξιολογούνται συνολικά το ιστορικό του ζευγαριού και οι υπόλοιποι πιθανοί παράγοντες υπογονιμότητας.

PCOS και Εγκυμοσύνη

Οι γυναίκες με PCOS μπορούν να έχουν φυσιολογική εγκυμοσύνη, αλλά έχουν αυξημένο κίνδυνο για ορισμένες επιπλοκές.

Για αυτό πριν από την εγκυμοσύνη είναι χρήσιμο να αξιολογούνται:

• σωματικό βάρος
• αρτηριακή πίεση
• γλυκαιμική κατάσταση
• κάπνισμα
• διατροφή
• φυσική δραστηριότητα
• άλλοι παράγοντες κινδύνου

Στις γυναίκες με PCOS που σχεδιάζουν εγκυμοσύνη συστήνεται ιδιαίτερη προσοχή στον έλεγχο του μεταβολισμού της γλυκόζης.

Χρειάζεται Θεραπεία αν δεν έχω Συμπτώματα;

Όχι απαραίτητα φαρμακευτική θεραπεία.

Χρειάζεται όμως να αξιολογούνται:

• η συχνότητα της περιόδου
• η προστασία του ενδομητρίου
• η γλυκαιμική κατάσταση
• τα λιπίδια
• η αρτηριακή πίεση
• η αναπαραγωγική επιθυμία της γυναίκας

Η αντιμετώπιση του PCOS δεν έχει στόχο να «διορθώσει ένα υπερηχογράφημα», αλλά να αντιμετωπίσει τα πραγματικά συμπτώματα και τους μακροπρόθεσμους κινδύνους.

PCOS στο GynSpot

Στο GynSpot η διερεύνηση του Συνδρόμου Πολυκυστικών Ωοθηκών πραγματοποιείται εξατομικευμένα και δεν βασίζεται μόνο στην υπερηχογραφική εμφάνιση των ωοθηκών.

Η αξιολόγηση μπορεί, ανάλογα με την περίπτωση, να περιλαμβάνει:

• αναλυτικό ιστορικό της περιόδου
• αξιολόγηση της ωορρηξίας
• εκτίμηση συμπτωμάτων υπερανδρογονισμού
• ορμονικό εργαστηριακό έλεγχο όταν υπάρχει ένδειξη
• διακολπικό υπερηχογράφημα
• αξιολόγηση του ενδομητρίου
• έλεγχο της γλυκαιμικής και μεταβολικής κατάστασης
• εξατομικευμένη αντιμετώπιση ανάλογα με τα συμπτώματα και την επιθυμία εγκυμοσύνης

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην αποφυγή της υπερδιάγνωσης του PCOS αποκλειστικά από την εικόνα των ωοθηκών.

Στόχος είναι η σωστή διάγνωση και η αντιμετώπιση εκείνων των χαρακτηριστικών του συνδρόμου που έχουν πραγματική σημασία για την υγεία και την ποιότητα ζωής της γυναίκας.

Συχνές Ερωτήσεις

Αν έχω πολυκυστικές ωοθήκες στο υπερηχογράφημα έχω PCOS;

Όχι απαραίτητα. Η πολυκυστική μορφολογία των ωοθηκών αποτελεί μόνο ένα από τα διαγνωστικά χαρακτηριστικά και μπορεί να εμφανίζεται και σε γυναίκες χωρίς PCOS.

Μπορώ να έχω PCOS και κανονικό βάρος;

Ναι. Το PCOS μπορεί να εμφανιστεί σε γυναίκες οποιουδήποτε σωματικού βάρους.

Το PCOS προκαλεί υπογονιμότητα;

Μπορεί να προκαλέσει δυσκολία σύλληψης λόγω διαταραχής της ωορρηξίας, αλλά πολλές γυναίκες με PCOS συλλαμβάνουν φυσιολογικά ή μετά από κατάλληλη θεραπεία.

Η AMH διαγιγνώσκει το PCOS;

Όχι από μόνη της. Στις ενήλικες μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο κατάλληλο διαγνωστικό πλαίσιο ως εναλλακτικός δείκτης πολυκυστικής μορφολογίας, αλλά δεν αποτελεί αυτόνομο diagnostic test.

Πρέπει όλες οι γυναίκες με PCOS να παίρνουν μετφορμίνη;

Όχι. Η μετφορμίνη χρησιμοποιείται κυρίως όταν υπάρχει κατάλληλη μεταβολική ή άλλη κλινική ένδειξη.

Το αντισυλληπτικό χάπι θεραπεύει οριστικά το PCOS;

Όχι. Μπορεί να ελέγξει αποτελεσματικά συμπτώματα όπως η ακανόνιστη περίοδος, η ακμή και η τριχοφυΐα και να προστατεύει το ενδομήτριο όσο χρησιμοποιείται, αλλά δεν αποτελεί οριστική «θεραπεία» του συνδρόμου.

Τι θεραπεία χρησιμοποιείται όταν θέλω να μείνω έγκυος;

Η θεραπεία εξαρτάται από το αν υπάρχει ωορρηξία και από τους υπόλοιπους παράγοντες γονιμότητας. Σε ανωορρηκτική υπογονιμότητα λόγω PCOS χωρίς άλλο παράγοντα, η λετροζόλη αποτελεί την πρώτη φαρμακευτική επιλογή για πρόκληση ωορρηξίας.

Ενδεικτικές Επιστημονικές Πηγές

• International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome, 2023 – updated international guidance
• American Society for Reproductive Medicine (ASRM)
• Monash Centre for Health Research and Implementation
• American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) — Polycystic Ovary Syndrome